Polska

1. Polityka ochrony środowiska – zasady

W czerwcu 2000 roku Rada Ministrów przyjęła „Drugą politykę ekologiczną państwa”, będącą wynikiem zmian ustrojowych i gospodarczych, jakie dokonały się w Polsce po 1991 roku oraz podejmującą nowe wyzwania związane z koniecznością dostosowania polskiego prawa i uregulowań ekologicznych do tych obowiązujących w Unii Europejskiej. W dokumencie tym zapisano zasady polityki ochrony środowiska obecnie obowiązujące w Polsce.

Nadrzędną zasadą odnoszącą się do polityki ochrony środowiska w Polsce jest zasada zrównoważonego rozwoju. W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dn. 2 kwietnia 1997 roku w Rozdziale I zatytułowanym „Rzeczpospolita” znajduje się zapis o następującej treści: „Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju.”(przypis 1) (Art. 5). Zrównoważony rozwój (ang. sustainable development) to kształtowanie i poprawa jakości życia współczesnych i przyszłych pokoleń poprzez właściwe zachowanie proporcji między poszczególnymi rodzajami kapitału: ekonomicznym, ludzkim i przyrodniczym.(przypis 2)

Zasada równego dostępu do środowiska przyrodniczego wynika z trzech przesłanek: sprawiedliwości międzypokoleniowej, sprawiedliwości międzyregionalnej i grupowej oraz równoważenia szans między człowiekiem a przyrodą. Sprawiedliwość międzypokoleniowa rozumiana jest jako prawo przyszłych pokoleń do korzystania ze środowiska dla zaspokojenia własnych potrzeb. W przypadku sprawiedliwości międzyregionalnej i grupowej podkreśla się znaczenie dostępu do limitowanych zasobów i walorów przyrodniczych jako prawa wszystkich grup społecznych, jak również równego traktowania potrzeb ogólnospołecznych z potrzebami społeczności lokalnych. Natomiast równoważenie szans może być możliwe poprzez zapewnienie zdrowego i bezpiecznego funkcjonowania jednostek ludzkich przy zachowaniu trwałości podstawowych procesów przyrodniczych.(przypis 3)

Zasada regionalizacji polega na dostosowaniu wymagań ochronnych do uwarunkowań regionalnych oraz na stworzeniu władzom lokalnym możliwości ustalania instrumentów polityki ochrony środowiska zgodnie z ich zapotrzebowaniem. Zatem zasada ta w praktyce sprowadza się do rozszerzenia uprawnień samorządów terytorialnych do samodzielnego kształtowania narzędzi polityki ekologicznej, regionalizacji ogólnokrajowych instrumentów tejże polityki, a także koordynacji polityki regionalnej z europejskimi systemami regionalnymi w dziedzinie ochrony środowiska.(przypis 4)

Zasadę współpracy społecznej, zwanej również zasadą uspołecznienia, można określić jako zapewnienie odpowiednich warunków aktywnego udziału obywateli w toku formułowania polityki ekologicznej.(przypis 5)

Zasada „zanieczyszczający płaci” oznacza, że za szkody wywołane w środowisku odpowiedzialność finansową ponosi ich sprawca.(przypis 6)

Z zasadą prewencji wiąże się koncepcja Czystszej Produkcji. Jest ona strategią ochrony środowiska, która polega na zapobieganiu zanieczyszczeniu środowiska „u źródła”, czyli w czasie powstawania odpadów stałych, ścieków, zanieczyszczeń gazowo-pyłowych, a także postuluje oszczędność energii, wody i paliw w procesach produkcyjnych, jak i w innych formach aktywności. Czystsza Produkcja obejmuje wszystkie fazy istnienia produktu, począwszy od jego zaprojektowania, a skończywszy na utracie jego cech użytkowych.(przypis 7)

Powinność podejmowania działań już w momencie, gdy pojawia się prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożenia stanowi treść zasady przezorności.(przypis 8)

Zgodnie z zasadą BAT należy stosować tzw. najlepsze dostępne techniki BAT (ang. Best Available Technology). Tworzą one najbardziej efektywny oraz zaawansowany poziom rozwoju technologii i metod prowadzenia danej działalności, wykorzystywany jako podstawa ustalania granicznych wielkości emisyjnych, mających na celu eliminowanie emisji lub – jeżeli nie jest to praktycznie możliwe – ograniczenie emisji i wpływu na środowisko jako całość. BAT ma na celu ochronę środowiska, unikając przy tym nadmiernych kosztów. Technologia musi być dostępna w sensie technicznym i ekonomicznym.(przypis 9)

Zasada równości i integracji między polityką środowiskową a politykami sektorowymi wynika z konstytucyjnej zasady zintegrowanego rozwoju, co w praktyce oznacza potrzebę uwzględnienia w politykach sektorowych celów ekologicznych na równi z celami społecznymi i ekonomicznymi.(przypis 10)

Przy wyborze planowanych przedsięwzięć inwestycyjnych związanych z ochroną środowiska powinno kierować się zasadą efektywności ekonomicznej, mając jednocześnie na uwadze skuteczność ekologiczną. Zasada ta służyć ma minimalizacji nakładów na jednostkę uzyskanego efektu. Owa ekonomizacja działań sprowadza się do realizowania celów ekologicznych minimalnym kosztem poprzez zastosowanie odpowiednich narzędzi ekonomicznych.(przypis 11)

2. Ustawa o odpadach wydobywczych

Odpowiedzią na Dyrektywę 2006/21/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie gospodarowania odpadami pochodzącymi z przemysłu wydobywczego jest Ustawa z dnia 10 lipca 2008 r. o odpadach wydobywczych (Dz. U. 2008 nr 138 poz. 865). Dotyczy zapobiegania powstawaniu odpadów wydobywczych, ograniczania ich niekorzystnego wpływu na środowisko oraz życie i zdrowie ludzi. Ponadto określa zasady gospodarowania odpadami wydobywczymi oraz niezanieczyszczoną glebą, zasady prowadzenia obiektu unieszkodliwiania odpadów wydobywczych oraz definiuje procedury związane z uzyskiwaniem zezwoleń i pozwoleń związanych z gospodarką odpadami wydobywczymi oraz procedury związane z zapobieganiem poważnym wypadkom w obiektach unieszkodliwiania odpadów wydobywczych kategorii A. Ustawa obowiązuje od dnia 15.08.2008 roku, z wyjątkiem art. 2 ust. 1 pkt 4 oraz art. 26 ust. 3, które wejdą w życie z dniem 1 maja 2012 r. Organem uprawnionym i zobowiązanym w zakresie przedmiotowej ustawy jest minister właściwy ds. środowiska.(przypis 12)

Jako najistotniejsze skutki ustawy wymienia się następujące kwestie dotyczące obowiązków po stronie wytwórcy (posiadacza) odpadów wydobywczych:(przypis 13)

• opracowanie i przedłożenie właściwemu organowi programu gospodarowania odpadami wydobywczymi przed rozpoczęciem działalności związanej z wytwarzaniem bądź zagospodarowaniem odpadów,
• stosowanie takich sposobów poszukiwania, rozpoznawania, wydobywania, przeróbki i magazynowania, które zapobiegają lub zminimalizują ilość powstających odpadów oraz ograniczą ich negatywne oddziaływanie na środowisko oraz zdrowie i życie ludzi,
• poddanie wytworzonych odpadów wydobywczych procesom odzysku, a jeżeli z przyczyn technologicznych i ekonomicznych jest to niemożliwe – procesom unieszkodliwiania w specjalnie do tego przeznaczonych obiektach.

O skali problemu odpadów wydobywczych na obszarze Górnego Śląska świadczą dane Wojewódzkiego Urzędu Statystycznego w Katowicach za 2007 rok zamieszczone w poniższej tabeli.

Ilości wytwarzanych i nagromadzonych odpadów z górnictwa węgla kamiennego

Ustawa wprowadza nowe obowiązki na wytwórców odpadów, pochodzących z przemysłu wydobywczego, ale jednocześnie wskazuje, że realizację ich będzie można powierzyć posiadaczowi odpadów, który pełnić będzie rolę operatora przewidzianego w dyrektywie UE. Oznacza to, iż taka jednostka zarządzająca odpadami przejęłaby całość spraw związanych z ewidencją odpadów, ich odzyskaniem i unieszkodliwianiem, a nade wszystko byłaby zobowiązana do wyeliminowania składowania odpadów. Pomogłoby to rozwiązać problem zalegających obecnie na składowiskach odpadów, które można by poddać procesowi odzysku. Podstawowym zadaniem jednak zarówno wytwórcy, jak i operatora jest minimalizacja ilości odpadów.

Oprócz Ustawy o odpadach wydobywczych jako ustawy zasadniczej w przedmiotowym zakresie gospodarowanie odpadami węglowymi regulują trzy inne akty prawne:

• Ustawa o odpadach z dn. 27.04.2001r. (Dz. U. 2001 nr 62 poz. 628),
• Ustawa Prawo ochrony środowiska z dn. 27.04.2001r. (Dz. U. 2001 nr 62 poz. 627),
• Ustawa Prawo Geologiczne i Górnicze z dnia 4.02.1994r. (Dz. U. 1994 nr 27 poz. 96).